SYSTEM OCHRONY PRZED PRYSZCZYCĄ

• Informacja o chorobie
• Stosowane środki dezynfekcyjne
• Podstawowe zasady zabezpieczenia obiektów hodowlanych przed zawleczeniem pryszczycy
• Profilaktyczna dezynfekcja pomieszczeń (działania okresowe)
• Z ostatniej chwili

Informacja o chorobie

Ogólna charakterystyka
Choroba ta występuje u zwierząt parzystokopytnych, głównie u bydła, świń, owiec i kóz. Okres inkubacji wynosi 48-60 godzin; zazwyczaj od 2 do 7 dni, a wyjątkowo do 11 dni. Ślina bydła zawiera wirusy pryszczycy już po 9 godzinach od zakażenia, wykazując zaraźliwość mimo braku objawów klinicznych. Również mleko zawiera wirusy jeszcze przez wystąpieniem objawów.

Drogi szerzenia się
Zasadniczym źródłem zakażenia są zwierzęta chore i znajdujące się w okresie wylęgania choroby. Zaraza szerzy się przez styczność zwierząt chorych oraz przez liczne drogi pośrednie. Choroba może być przenoszona za pośrednictwem paszy, wody, mleka, ściółki, odchodów, środków transportu, odzieży, obuwia, wełny, skór lub innych przedmiotów zanieczyszczonych wydzielinami i wydalinami sztuk chorych, jak również osób i zwierząt niewrażliwych na pryszczycę (konie, psy, koty, drób), które miały styczność z chorymi zwierzętami lub zakażonymi powierzchniami i sprzętem. Ptaki, gryzonie i owady mogą przenosić zarazek ze źródła zakażenia na dalekie odległości. Rozważane jest również przenoszenie wirusa drogą powietrzną z cząsteczkami zanieczyszczeń.

Trwałość zarazka
Wirus pryszczycy może przez dłuższy czas utrzymywać się poza organizmem. Na wolnym powietrzu, w okresie letnim, przy nasłonecznieniu ginie w ciągu 48 godzin. W strzępach charakterystycznych dla choroby pęcherzy zachowuje zjadliwość do 2 miesięcy. Na włosach, w ściekach, nawozie przeżywa 4-6 tygodni. W temperaturze 100^oC ginie natychmiast. W mleku kwaśnym ginie po 24 godzinach. Sery nie zawierają żywego wirusa pryszczycy, który ginie szybko przy pH poniżej 6 lub powyżej 11. W tkance mięśniowej ginie w ciągu 2 dni po uboju, natomiast w węzłach chłonnych, szpiku kostnym przeżywa do 90 dni.

Objawy kliniczne

Bydło: temperatura ciała wzrasta do 40-41^oC, po czym szybko wraca do normy; zmniejsza się wydajność mleczna, następuje utrata apetytu, zahamowanie przeżuwania, trudności w połykaniu, z jamy ustnej cieknie ślina. Na wewnętrznej powierzchni warg, na języku, na bezzębnym brzegu szczęki górnej, po wewnętrznej stronie policzków pojawiają się pęcherze wielkości orzecha laskowego, które mogą się łączyć i dochodzić do wielkości jaja kurzego. Pęcherze są ostro odgraniczone i wypełnione przejrzystym żółtawym płynem. Po 1-3 dniach pękają, a na ich miejscu powstają zaczerwienione, sączące i bolesne nadżerki otoczone resztkami pęcherzy. Koronka i szpara racic zaczerwienione; pęcherze, nadżerki i strupy. Ponadto pęcherze występują na wymieniu, czasami w innych miejscach ciała.

Owce i kozy: choroba przebiega zazwyczaj lekko. Bardziej podatne są zwierzęta młode (jagnięta, koźlęta). Początkowo występuje gorączka, a następnie pojawiają się pęcherzyki na błonie śluzowej jamy ustnej, na skórze szpary międzyracicowej i piętek. Występuje ślinienie się i wyciek z nosa. U osobników dorosłych przeważają objawy ze strony kończyn. Mogą wystąpić poronienia.

Trzoda chlewna: wrażliwość świń na pryszczycę jest zazwyczaj mniejsza niż bydła. Może się zdarzyć, że w zagrodzie, w której występuje pryszczyca bydła świnie nie chorują. Jednak oprócz łagodnego przebiegu wielokrotnie stwierdzono występowanie pęcherzy na błonie śluzowej jamy ustnej, na języku, ryju, skórze szpary międzyracicowej. U prosiąt pryszczyca przebiega ostro przy wysokiej śmiertelności.

Ludzie: wrażliwość człowieka na zakażenie wirusem pryszczycy jest bardzo słaba. Ogólnie przyjmuje się, że do zakażenia dochodzi przez spożycie niegotowanego mleka albo przez uszkodzoną skórę w czasie dojenia czy dokonywania zabiegów w obrębie jamy gębowej. Klinicznie występują objawy podobne do grypy - wzrost temperatury ciała, bóle głowy i mięśni, nieżyt górnych dróg oddechowych, ślinotok, zaczerwienienie i obrzęk błony śluzowej jamy ustnej.
W ciągu 2-3 dni na błonie śluzowej policzków, podniebienia, języka, warg pojawiają się pęcherzyki wypełnione płynem surowiczym i dochodzące do wielkości grochu. Rzadziej pęcherze występują na dłoniach, stopach i palcach wokół paznokci. U dzieci choroba ma bardziej złośliwy przebieg niż u dorosłych.

Na podstawie zarządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej oraz Rolnictwa z dnia 24.04.1964r. (Mon. Pol. nr 34, poz. 154) organy i jednostki organizacyjne resortu zdrowia i opieki społecznej oraz rolnictwa są zobowiązani do współpracy w zakresie zwalczania pryszczycy.

Stosowane środki dezynfekcyjne

Ze względu na niezwykłą zaraźliwość jedynie sprawdzone i zarejestrowane środki dezynfekcyjne mogą być stosowane w profilaktyce i zwalczaniu tej choroby zwierząt.

Należy zwrócić uwagę, żeby stosowany środek dezynfekcyjny, oprócz szybkości działania i 100% skuteczności, posiadał dodatkowo właściwości penetrowania odkażanych powierzchni. Jednoskładnikowe środki dezynfekcyjne takie, jak soda kaustyczna, wapno, formalina, kwasy nieorganiczne i organiczne nie posiadają dobrych właściwości nawilżających i myjących. Oznacza to, że mają one ograniczoną zdolność penetracji brudnych powierzchni oraz biofilmów, gdzie mogą przetrwać drobnoustroje.

Należy również pamiętać, że większość preparatów jest nieskuteczna przy obecnych dosyć niskich temperaturach powietrza. Brytyjskie Ministerstwo Rolnictwa dopuściło do zwalczania pryszczycy tylko te środki dezynfekcyjne, których skuteczność została potwierdzona w badaniach przy temperaturze +4^oC. Wartym odnotowania jest fakt, że soda kaustyczna nie została dopuszczona w Wielkiej Brytanii do zwalczania tej choroby. Natomiast prof. A.A.Polakow (Dezynfekcja weterynaryjna, PWRiL,1982) zaleca przy pryszczycy stosowanie sody kaustycznej w postaci 3% gorących roztworów.

Warto także nadmienić że w polskich badaniach nad przydatnością preparatu Virkon do dezynfekcji profilaktycznej pomieszczeń dla trzody chlewnej w obecności macior i prosiąt, wykonanych przez zespół pracowników Katedry Epizootiologii Wydziału Weterynaryjnego SGGW w Warszawie (Jakubowski T. i wsp., Życie Wet., 2,1993), wykazano, że ilość upadków prosiąt w chlewniach dezynfekowanych 2% roztworem sody kaustycznej była prawie 3-krotnie większa niż w chlewniach dezynfekowanych 1% roztworem Virkonu.

Być może dlatego w zwalczaniu współczesnych epizootii pryszczycy sięga się po nowoczesne wieloskładnikowe preparaty dezynfekcyjne o udowodnionym działaniu nawet przy dużym obciążeniu substancjami organicznymi i potwierdzonej skuteczności w warunkach niskich temperatur.

Tabela 1. Porównawcze badania aktywności wirusobójczej

Zestawiono porównawczo zaaprobowane przez Ministerstwo Rolnictwa Wielkiej Brytanii (MAFF) efektywne stężenia niektórych preparatów odkażających stosowanych przy zwalczaniu pryszczycy

Godnym podkreślenia jest fakt, że zarejestrowane w Polsce preparaty Virkon i Farm Fluid S doskonale sprawdziły się w opanowaniu epizootii pryszczycy na Tajwanie w 1997 roku (United States Animal Health Association, Committee Reports 1997). Również obecnie preparaty te są stosowane na szeroką skalę w celu zwalczania pryszczycy w Wielkiej Brytanii i wielu innych krajach świata.

W przeciwieństwie do wielu innych krajów, gdzie działanie wirusobójcze danego środka dezynfekcyjnego akceptowane jest na podstawie badań nad kilkoma wybranymi szczepami wirusów, USA dopuszcza do wymienienia z nazwy na etykiecie tylko te wirusy, które były rzeczywiście przebadane. Virkon jest jedynym środkiem dezynfekcyjnym zarejestrowanym w USA (EPA), przy którym zezwolono na wymienienie skuteczności wobec wirusa pryszczycy na etykiecie.

Podstawowe zasady zabezpieczenia obiektów hodowlanych przed zawleczeniem pryszczycy

1. Określić wielkość terenu ochronnego wokół obiektów. Ograniczyć liczbę wejść i wyjść do jednego połączonego. Ograniczyć przemieszczanie się ludzi (tylko do bezwzględnie uzasadnionych przypadków, maksymalnie wykorzystywać telefon).
2. Wprowadzić zakaz wstępu osób postronnych na teren fermy.
3. Zabezpieczyć odpowiednią ilość ochronnego obuwia i odzieży.
4. Wprowadzić obowiązek korzystania z pryszniców przed wejściem i wyjściem z obiektu oraz mycia i odkażania rąk (także przy przejściu między budynkami i pomieszczeniami).
5. Zapewnić nasączenie mat dezynfekcyjnych oraz napełnienie basenów do dezynfekcji kół pojazdów sprawdzonym w zwalczaniu pryszczycy środkiem dezynfekcyjnym Farm Fluid S lub Virkon.*
6. Maksymalnie ograniczyć wjazd środków transportu na teren fermy. Kontrolować kartę dezynfekcji oraz jakość mycia i dezynfekcji wszystkich środków transportu wjeżdżających na teren obiektu (program odkażania pojazdów).
7. Regularnie dezynfekować rampy wyładowcze i załadowcze, ścieżki i drogi dojazdowe skutecznym w stosunku do wirusa pryszczycy środkiem odkażającym (Farm Fluid S 1%, 300 ml roztworu na metr kwadratowy).
8. Zorganizować szkolenie personelu z zakresu biobezpieczeństwa.

Oglądać zwierzęta co najmniej raz dziennie. Szczególną uwagę zwracać na obecność pęcherzy i nadżerek w okolicach pyska i racic. Gdyby traciły apetyt lub gwałtownie spadała produkcja mleka należy powiadomić lekarza weterynarii.

* Uwaga!

Baseny do dezynfekcji kół transportu samochodowego winny obejmować całą szerokość wjazdu na teren fermy, umieszczone pod deszczochronem i wybetonowane. Prawidłowe rozmiary - głębokość 25-35 cm, długość lustra płynu 4-6 m, które w razie potrzeby należy zwiększyć.

Baseny i maty do dezynfekcji obuwia o głębokości 15 cm, długości 1,5 m należy usytuować przy wejściach oraz przejściach między pomieszczeniami. Należy je wypełnić płynem odkażającym lub obficie nim nasączonymi, wiórami, trocinami lub grubą gąbką.

Rekomendujemy: baseny dezynfekcyjne - 1% Farm Fluid S (wymiana 1 raz w tygodniu lub w momencie zanieczyszczenia); maty dezynfekcyjne 0,5-1,0% Virkon lub 1% Farm Fluid S (uzupełnianie w miarę potrzeby kilka razy na dobę).

Profilaktyczna dezynfekcja pomieszczeń (działania okresowe)

1. Usunąć wyposażenie i oczyścić pomieszczenia.
2. Nanieść przy pomocy opryskiwacza 0,5-1,0% roztwór preparatu Virkon na wszystkie powierzchnie w pomieszczeniu i pozostawić na 20-30 minut.
3. Wymyć wszystkie powierzchnie czystą wodą pod ciśnieniem.
4. Odkazić system wodny stosując 1% roztwór preparatu Virkon, pozostawić na 30 minut, a następnie przepłukać czystą wodą.
5. Wyposażenie usunięte z pomieszczenia należy wymyć 0,5-1,0% roztworem preparatu Virkon i pozostawić na 20-30 minut, spłukać czystą wodą, a następnie zdezynfekować 1,0% roztworem preparatu Virkon lub Farm Fluid S.
6. Dezynfekcję powierzchni pomieszczeń należy wykonać poprzez drobnokroplisty oprysk 1% roztworem preparatu Virkon lub Farm Fluid S (rozchód preparatu 200-300 ml/m²⁾. Pozostawić do wyschnięcia przed wniesieniem sprzętu i wprowadzeniem zwierząt.
7. Po wniesieniu wyposażenia i ściółki pomieszczenie można zamgławiać 1% roztworem preparatu Virkon.
8. Wszelkie zabiegi dezynfekcyjne (oprysk, mycie, dezynfekcja aerozolowa) w obecności zwierząt przeprowadzać 0,5-1,0% roztworem preparatu Virkon.